Ji bo Yektiya Kurd bixebitin


Ehmed Kurd Ar


Yektiya Ziman Kurd, h pk nehatiye. Sedemn v yek yn bingehn ev in; di Kurd de gelek zarava hene, elfabetek Kurd ya hevpar nne, Kurd ten li Herma Kurdistan a Federal a Iraq zimanek ferm perwerdehiy ye. Her wiha Kurd bi tpn Latni (Tirkiye) bi tpn Ereb (Suriye, Iraq, ran) bi tpen Krl (Rusya, Turkmenistan, Kazakistan) t nivsandin xwendin. L sedemn her mezin ev e ku Kurdistan di nava ar devletan de (Tirkiye, Suriye, Iraq, ran) hatiye par kirin. Her ar dewlet li ser Kurd Kurdan poltkayn asmlasyon dimenin her wiha ji ber snoran Kurd nikarin bi hevre tkevin tkiliy. Ji ber van hem sedeman Kurd nikarin Yektiya Ziman Kurd pk bnin. Ev rew hem asteng mezin a li piya Yekitiya Ziman hem j asteng mezin a li piya Yekitiya Kurdan e.
Kurd, girday axa rana Rojava a Malbata Ziman a Hind-Ewropay ye bi zimann wek Fars, Oset, Tack re xizm e. Ev yek ji aliy hem zimanzan lkolneran ve t qeblkirin l dsa j  rin li ser Ziman Kurd bi daw nabin. Gelek caran hin kes dibjin Kurd axek Fars ye an j Ji Tirk, Fars Ereb peyv hatine standin Kurd hatiye sazkirin. Ne grnge ku em li ser van ran nqa bikin. L dsa j li dij v r em mnakek bidin. Wek ku t zann talyan, span Portugal (talyanca, spanyolca, Portekizce) ji Latn hatine afirandin. Ev her s ziman li chan wek zimann serbixwe tn qebl kirin mirovn talyan, span Portugal ji zimane hev din fam dikin. Yan ev her s ziman pir diibin hev. (Bi qas Kurd Faris diibin hev) L kes dernakeve hol nabje ev her s ziman yek in. ima? imk dewletn talya, syanya Portugal hene. Yan ev netew xwed dewlet xwed hz in. Ji ber v yek j kes rian li ziman wan nake. Her wiha kes ri li Farisan j nake. Kes nabje ziman Faris diibe Kurd, Tack, Oset ev ziman ne ziman e. ima? imk dewlet hz Farisan j heye. Div Kurd rastiya hz dewlet ba bizanibin: Keng Kurd bn yek, ziman wan b yek, bn hz, bn dewlet  w dem kes rian li ziman wan nake.
Kurd j Faris j bi kok xwe Ar ne. Nornale ku ziman anda wan biibe hev. L ev yek nay w watey ku Kurd Fars yek in. Cudatiya her mezin a di nava Fars Kurd de zayend ye. Di Kurd de zayend (jin, mr) heye l di Faris de nne. Ev cudatiyek gelek mezin e. L kesn ku naxwazin Kurd bibin hz Kurd bibe yek, rin xwe berdewam dikin. Rojek dibjin Kurd ne ziman e, rojek dibjin Kurd nne, rojek dibjin  Kurd ne Kurd in. Dawiya derewn wan nayn. Bi rast Kurd ji Med, Karduk, Gutt, Hurr Mtaniyan heta ro ji aliy Kurdan ve t axaftin ne mijarek nqa ye. Div em pe  mebesta kesn ku ri Kurd dikin, nqa bikin. Ev kes ji Kurd Kurdan ditirsin ji ber v sedem ri dikin. Kesn ku ri Kurd dikin div p li dirok binerin. Wek mnak di sedsala 13an de Sultan Seluk Sencer, herm Kurdan wek Kurdistan bi nav kiriye. Dsa di sala 1847an de (pit serhildana Mr Bedrxan) Padah Osman Abdulhamt, nav Kurdistan daye herm Kurdan.  Div kesn ku ri Kurd dikin p van her du biryaran fam bikin. Bavikn wan Osman Selukiyan awa hebna Kurd Kurdan qebl kirine ev j near in d qebl bikin. Div Kurd j v yek qebl bikin, heta Yekitiya Kurd Kurdan pk ney d rin li ser Kurd Kurdan bidome. Keng Kurd; di war ziman, abor, and, leker, zanist perwerdehiy de bn yek di chan de bn hz, d kes nikaribe hebn ziman wan nqa bike.

Ji bo Yektiya Kurdan xala bingehn Yektiya Ziman e. L di Kurd de pir zarava hene pir devok hene. Ev yek sedema mezin e ku Yektiya Kurd tine ye. Bi rast di hem zimanan de devok zarava hene. L di hem zimanan de yektiya ziman j heye. W gav ima di Kurd de yekt tine ye. imk di Kurd de Kurdiya Bilind nne. Yan zimanek ku hem zarava di hundir w de cih  digirin hem Kurd j fam dikin nne. Wek mnak di ziman Alman de s zarava hene. Alman ya Almanya, Alman ya Swsre Alman ya Avusturya. Kesn ku li Almanya dijn j ba ji Almaniyan Swsre Avusturya fam nakin. L Almaniya Bilind (Hoch Deutsch) wek Xocay Xizir alkariya kesn Alman, Sws Avustur dike. Almaniya Bilind li her s dewletan j ziman perwerde, wean, zanist, wjey ye ziman ferm ye. Bi hebna Almaniya Bilind hem kesn Alman ji hev fam dikin.
 

Pdiviya kurdan j bi Kurdiya Bilind heye. D hem zarava di nava Kurdiya Bilind de cih bigirin, hem Kurd j fam bikin li her ar parey Kurdistan bibe ziman ferm. Heta ev yek pk ney Yekitiya Kurd pk nay. D Kurdiya bilind di hem astan de b bikarann w dem d zarava bibin dewlemend. L niha zaravayn Kurd asteng her mezin a li piya Yektiya Ziman e. Wek mnak li Hrma Federal a Kurdstan a Iraq di meha Avrl de Kurmanc hate qedexe kirin. Li Bajar Duhok Soran wek ziman ferm ya perwerdey hate pejirandin Kurmanc bi awayek ferm hate qedexe kirin. Waltiya Duhok di biryara xwe de wiha got: Bi zaravay Kurmanc perwerde qedexe ye d destr ney dayn ku bi v zaravay perwerde pk be. (iqas diibe mantiqa dewlet Tirk ne wisa!) Ev mnak destnan dike b zarava astengek iqas mezin a li piya Yektiya Kurd ne. Her wiha kesn ku li dij qedexey derdiketin j digotin bila Kurmanc bibe ziman perwerdey. L ks nedigot werin em her du zaravayan bikin yek bingeha Yektiya Kurd biavjin.  
Em hinek j li ser zaravayan bisekinin. Li gor lkolnan s zaravayn kurd net in. L di war zaravaya aremn de nqa hene. Kurmanc, Zazak Soran b nqa wek zaravayn Kurd tn qebl kirin. L ji bo zaravay aremn s nav hene: Goran, Kelhr, Lur. Ensttuya kurd a Stenbol, Zazak Goran heman zarava qebl kiriye Lr kiriye zaravaya aremn. Hin lkolner j Goran an j Kelhr wek zaravaya aremn qebl dikin. Zimanzan Zana Farqn di nivsa xwe ya Ozgur Poltka de, Kurmanc, Soran, Zazak, Loran Goran wek 5 zarava destnan kiriye.

Gelo 4 zaravayn Kurd hene an j 5 zarava? Zaravaya aremn kjan e? D mirov ji k bawer bike? Berpirsiyar ve rewa nediyar, saziyn Kurdan e.  L Amed, Stenbol, Pars, Berln, Stockholm, Brussel, Washington, Tahran Silmaniy ensttuyn Kurdan hene. Gelo ev 9 ensttu i kar dikin? Ger ev ensttu h zaravayn Kurd ekere nekiribin, ji bo Kurdiya Bilind xebat namenin, ji bo Kurd elfabetek hevpar amade nekiribin yan bi kurtas ger ev ensttu ji bo Yektiya Ziman naxebitin i dikin? Div saziyn Kurdan di war ziman yektiya ziman de bi hz bin.
Di gel v rewa negatf em dsa j zaravayn Kurd rave bikin. Em Kurmanc, Soran, Zazak Goran wek zaravayn Kurd qebl bikin. (em Kelhr Lr j wek Goran bi nav bikin)
Ji ber sedemn wek a) na er, b) Tinebna perwerdehiya bi Kurd, c) Di nava ar dewletan de perekirina Kurdistan (Tirkiye, Iraq, Suriye, ran),  d) Tinebna Kurdiya Bilind ku hem zarava t de cih digirin di Kurd de yekt tine ye pir zarava hene.
 
 A na Er: Kurd ji mj ve bi ajalvaniy ve mijl dibin civakek Koer ne.  Pez zozan ji bo Kurdan gelek grng in. na er li gor pez zozanan hatiye saz kirin ji bo parastin ajalan div erek bi hem ern din re er bike. Parastina ina er ji her tit grngtir e. Er wek dewletek bik e serok er Mr j wek dktatorek ye. Di bin emr hem eran de mirovn bi ek hene. Her wiha her tim eran bi hevre er kirine ji hev du mirov kutine. Encama v rew j yektiya Kurdan pk nehatiye. Ji ber ku yektiya civak pk nehatiye yektiya ziman, elfabet, gramer j pk nehatiye. ro h j na er li hin deweran girday erd, li hin deweran j girday ajalan berdewam dike. Mirov dikare na er wek Koda Kurdan a kevneopi ya iyayan bi nav bike. Ji bo ku Kurd bajar modern bibin div na er ji hol rabe.
 
B Tinebna Perwerdehiya bi Kurd: Di hem zimann ku bi wan perwerde nabe de, hmann herm li p in. Di Kurd de j heman rew heye. Ji ber ku bi Kurd perwerde nabe k awa dizane wisa bi Kurd diaxive. Encama v yek j di nava bajarande, di nava naveyande heta di nava gundan de Kurd tev cudatiyn mezin t axaftin. Ev yek sedeme ku di Kurd de pir zarava pir devok hene.
 
C Di nava ar dewletan de perekirina Kurdistan: Ev sedema her mezine ku di Kurd de gelek zarava hene. imk li Iraq Suriyey Kurd di bin tesra Ereb, li ran di bin tesra Fars li Tirkiyey di bin tesra Tirk de ye. Her ku die ev ziman Kurd bandor dikin Kurd diguhernin. Pit demek li Tirkiyey Kurd diibe Tirk, li Iraq Suriyey diibe Ereb li ran diibe Fars. Encama v yek a her mezin j eve ku Kurd li chan bi s elfabetan t nivsandin. Wek din j her ar dewlet li ser Kurd Kurdan poltkayn asmlasyon dimenin, poltkayn qedexekirin pktnin li ser Kurdan ewisandinan dikin. Ev rew standartbna Kurd asteng dike nahle Yektiya Kurd pk were.
 
D Tinebna Kurdiya Bilind ku hem zarava t de cih digirin: ro di Kurd de 3 elfabet, 4-5 zarava  hene Kurd neare ku li dij 4-5 zimanan tbikoe. Ev rew zehmetiyek mezin ji bo Kurd Kurdan e. Ger Kurdiya Bilind b sazkirin, d hem zarava her ku bie nz hev bibin, di nava zaravayan de d cudatiya gramer axaftinan km bibe ziman biyan d d nikaribin bandorek mezin li Kurd bikin. W gav d elfabetek, gramerek zimanek ten b afirandin. D Yektiya Kurd pk were.
 
Em niha j li ar zaravayan binerin:
 
Kurmanc: Di chan de piraniya Kurdan bi v zaravay diaxivin. Li Tirkiye, Suriye, Iraq Rusya kesn ku bi Kurmanc diaxivin hene. (15-20 milyon) Kesn ku bi Kurmanc diaxivin piraniya wan Sunn ne l hin Kurdn Elew zd j bi Kurmanc diaxivin. Kurmanc bi tpn Latn t nivsandin ten li Herma Federal a Kurdstana Iraq ziman perwerdehiy ye.
 
Soran: Li Chan pit Kurmanc piraniya Kurdan bi zaravaya Soran diaxivin. Li ran Iraq, Kurdn ku bi Soran diaxivin hene. (5-8 milyon) Di sedsala 17emn de  Era Erdelan devok xwe y herm wek ziman ferm diyar kiriye zaravay Soran wisa derketiye hol. Kesn ku bi Soran diaxivin bi piran Sunn ne. Soran li Herma Federal a Kurdstana Iraq ziman perwerdehiy ye bi tp Ereb t nivsandin.
 
Zazak:  Li Tirkiyey bajarn wek Dersim, ewlik, Elezz, Erzngan, M, Amed Riha ev zarava ji aliy Kurdan ve t axaftin. (2-4 milyon) Di nava Kurdn ku bi Zazak diaxivin de kesn Elew Sunn hene. Zazak bi tpn latn t nivsandin bi v zaravay h perwerde tine ye.
 
Goran: Li herma Kurdstan ku snora ran Iraq ye ev zarava t axaftin. (milyonek) Bi piran Kurdn aliy ran ku li iyayn Hewreman dijn Kurdn a ne (Yarsan, Ehl Hakk) bi v zaravay diaxivin. L hin Kurdn Sunn j bi Goran diaxivin. Goran bi tpn Ereb t nivsandin h bi v zaravay perwerde tine ye.
 
Bi kurtas; Kurd zimanek girday axa rana Rojava a Malbata Ziman a Hind-Ewrop ye. Zimanek bi pir zarava, bi pir devok, bi pir gramer, bi pir elfabet e h yektiya Kurd pk nehatiye. Kurdistan di nava ar dewletan de hatiye par kirin, na er h j li piya yektiya civak astengek mezin e, Kurd h li ar pereyn Kurdistan ne ziman perwerdehiy ye, li ser Kurd Kurdan poltkayn asmlasyon, ewisandin tinekirin berdewam dkin. Di encama van hem titan de j Yektiya Kurd Kurdan h pk nehatiye. Wek ku t zann yektiya netewey bi yektiya ziman mimkn e. Heta ku di Kurd de zarava li p bin yektiya ziman pk nay heta ku yektiya ziman pk ney j yektiya Kurdan a netewey pk nay. Naneya nasnamey ziman e rewa pereby ya ziman bi rast rewa perebuy ya Kurdan e. Ji bo ku ev rew ji hol rabe div elfabetek, gramerek zimanek ten b afirandin.
 
Dema ku yektiya ziman b afirandin dibe ku zarava bibin dewlemend l ro roj zarava astengn her mezin a li piya Yektiya Kurd ne. Her zarava xwediy elfabet, gramer, fonetk ristn cuda ne. Kurdn ku hem zaravayan fam dikin tine ne. Di nava zaravayan de cudat her ku die zde dibe. Kurd zaravayn xwe wek zimanek naneya nasnameyek cuda dibnin. Xwe wek Kurmanc, Soran, Zaza Goran didin nasandin. Nasnamayn xwe li gor zaravayn xwe vedibjin beriya ku bjin em Kurd in dibjin em Zaza, Goran, Kurmanc an j Soran in. Di nava zaravayan de (heta bigihje qedexekirin) tkonek heye. Ev rew ji bo Yektiya Ziman   ji bo Yektiya Kurdan b fde ye. Ev yek ne Kurdan ne j Kurd bi p ve nabe, pa ve dibe. Div bi lez ji v rew re areseriyek b dtin. Div siyasetmedar, zanist, zimanzan rewenbrn Kurd bn cem hev ji bo Yektiya Kurd xebat bikin. Peroja Kurdan di Yektiya Kurd de ye. Peroja Kurd, di Kurdiya Bilind de ye. Div hem Kurd ji bo Yektiya Kurd bixebitin.