Ders 4: Namê taê kes u çiyu – baz
ı kişi ve eşyaların ismi

eril sözcükler: di
şil sözcükler:

defter defter ka
ğıde kağıt
k
ıtab kitap qeleme kalem
ap amca am
ıke hala
xal day
ı xalıke teyze
bon (ban) ev [d
ış kısmı] sate saat
lac o
ğul çêna (kêna) kız çocuğu
çêber (kêber) kap
ı masa masa
çê (kê) ev [iç k
ısmı] xonça yuvarlak masa
iskeme sandalya sandalya sandalye
pi baba mae anne
b
ıra erkek kardeş wae kızkardeş

Dilbilgisi 4: ad
ın cinsiyeti

Zazaca’da ad
ın 2 cinsiyeti var: eril ve dişil. Dişil sözcükler her zaman şu 3 ünlüyle (vokalle) biter:

1. -e
(son hecede vurgusuz): amıke – hala: a amıka – o haladır [Dikkat: -e soneki düşer, –a takılır]

2. -i
(son hecede vurgusuz): kardi – bıçak: na kardia – bu bıçaktır [-i sesi kısa okunur, {kardya} gibi]

3. -a
(son hecede vurgulu): xonça – yuvarlak masa: na xonçawa – bu masadır [-a kalır]

-a
ünlüsü biten dişil sözcüklerin çoğullaştırılması:

-a
ünlüsüyle dişil kelimeler çoğul hali aldığında –a ünsüzü düşüp –ey sonekini alır:

manga
mangey inek - inekler çêna çêney kız çocuğu – kız çocukları

kesa
kesey kaplumbağa xonça xonçey (yuvarlak) masa - masalar

Dikkat:
bazı –a ile biten kelimeler erildir: bıra, va
(rüzgar), la (ip), ga (öküz) gibi !
Ders 5: Reqemi - Say
ılar

1 jü, zu
2 d
ıde, dı

3 hirê
4 çar
5 phonc
6 ses
7 hawt
8 he
şt
9 new
10 des
11 des u jü
12 des u d
ıde (des u dı)
13 des u hirê
14 des u çar
15 des u phonc
16 des u ses
17 des u hawt
18 des u he
şt
19 des u new
20 vist
21 vist u jü
30 hir
ıs
31 hir
ıs u jü
40 çewres
50 phoncas
60 se
şti
70 hawtae
80 he
ştae
90 newae
100 se
101 se u jü
200 d
ısey
222 d
ıse u vist u dıde
300 hirêsey
400 çarsey
500 phonsey
1000 hazar
1100 hazar u se
1234 hazar u d
ıse u hirıs u çar
1999 hazar u newse u newa u new
2000 d
ıhazari
2001 d
ıhazar u jü

not: "d
ıde" (2) sayısı sadece sayıldığında söylenir, isimlerde kullanılmaz: dı bıray.

Serri - Ya
ş

T
ı çand serri dera? Kaç yaşındasın?

Ez hir
ıs u dı serri derane. Otuziki yaşındayım.

Viale çand serri dera? Viale des u new serri dera.
Heyder çand serri dero? Heyder vist serre dero.
Gulizare hir
ıs serre dera? Nê, Gulizare hirıs serre de niya, a vist u hawt serri dera.
Hesen des u he
şt serri dero? Heya, Hesen des u heşt serri dero.
Di
ğer soru çeşitleri:

T
ı çand serriya? Ez çewres serriyane.

Ğ
ezale çand serriya? Ğezale vist u dı serriya.
Hesen çand serriyo? Hesen des u ses serriyo.
Gule hir
ıs u phonc serriya? Nê, Gule hirıs u jü serriya.
M
ıstefa phoncas serriyo? Nêzanon, çand serriyo.

Serrê to çandê? Serrê m
ı hirıs u dıyê.
T
ı çand serranê xo dera? Ez vist u heşt serranê xo derane.

Dikkat:
Zazaca’da sayılarla isimlerde çoğul kurmak biraz karışıktır:

10 serri ; 11 serre ; 12 serri 20 serre 30 b
ıra ; 34 bıray 50 kağıde ; 59 kağıdi
20 qeleme ; 21 qeleme ; 25 qelemi 40 çê ; 41 çê ; 44 çêi 60 k
ıtab ; 62 kıtabi


Ona (10) bölünebilen ve artı 1 ile olan sayılarda isimler tekil şeklinde söylenir: 1 serre, 11 serre,
20 serre, 21 serre, 50 serre


Tüm diğer sayılar, 10 ile birlikte, isimler çoğul olarak belirtilir: 2 serri, 10 serri, 12 serri, 22 serri,
Dilbilgisi 5: Bükünlü halin ki
şi zamirleri

Zazaca’da isimde iki hal var:
1
. “kim” veya “ney” sorularını yanıtlayan yalın hal (Lat. Casus rectus)
2. „kime, kimi, kimin, kimden“ gibi tüm di
ğer soruları yanıtlayan bükünlü hal (Lat.Casus obliquus)
Dilbilgisi
1 altındaki kişi zamirleri (şahıs zamirleri) yalin hali oluştururken, aşağıda belirtilen bükünlü
halin iyelik zamirlerini te
şkil eder (yanında belirtilen koşaç bağı (-dır fiili) için çekim kökenidir):

iyelik zamiri ko
şaç ile iyelik zamiri koşaç ile

m
ı mın- benim ma ma- bizim

to
tüy- senin sıma sıma- sizin

ey (dey), c
ı (d)ey- onun (eril) inu (dinu) (d)inan- onların

ae (dae), c
ı (d)a- onun (dişil)

Dilbilgisi 6: tamlama – ad tamlamas
ı

Bir ad
ı daha yakından tanımlayan sıfat, iyelik zamiri veya tamlayan durumunda olan ad Zazaca’da genelde sona
gelir. Tamlanan ad bu durumda bir iyelik eki al
ır (izafe). İyelik ekinden önceki hece vurgulanır.

Ad tamlamalar
ında tamlanan ad:

- eril adlarda:

- di
şil adlarda: -a

- ço
ğul halinde:

iyelik ekini al
ır.
Ünsüzle biten eril ad,
–ê iyelik ekini alır:

kar:
karê mı iş (bire bir: iş, benim olan)
k
ıtab: kıtabê to kitabın

Sondan vurugulu –e ünlüsüyle biten eril ad,
–ê iyelik ekini alır, fakat –e ünlüsü –ê ekiyle erişir:

name:
namê dey (ey) onun adı (eril) gure: gurê dae (ae) onun işi (dişil)

–a veya –o ünlüleriyle biten eril ad,
–ê iyelik ekini alır (kaynaştırma harfi olmadan):

b
ıra: bıraê ma kardeşimiz ko: koê sıma dağınız

Sondan vurgulu –i veya –ü ile biten eril ad, kayna
ştırma harfi –y- ile –ê iyelik ekini alır:

pi:
pimı babam çü: çüto çubuğun

Vurgusu sondan ikinci hecede olan, –e son eki ile biten di
şil adlarda –e son ekin yerini –a iyelik eki alır:

qelem
e: qelema dey (ey) onun kalemi (eril) mae: maa dae (ae) onun annesi (dşl.)

Vurgusu sondan ikinci hecede olan, –i ile biten di
şil ad,–a iyelik ekini alır:

kardi:
kardia ma bıçağımız saci: sacia sıma sacınız

–a ile biten di
şil ad, iyelik eki almaz:

mang
a: manga sıma ineğizniz çêna: çêna dinu (inu) onların kızı

Ço
ğul halde iki cinsiyet –ê iyelik ekini alır:

k
ıtabê mı: kitaplarım namê to: adların bıraê dey: kardeşleri

ko
ê ma: dağlarımız iskemê sıma: sandalyeleriniz çüdinu: onların çubukları

qelem
ê mı: kalemlerim kardiê to: bıçakların mangê ma: ineklerimiz
Not:
-a ile biten dişil adlar çoğul halde –ê ekini alır, fakat (“manga” örneğindeki gibi) –a düşer!

© Asmêno Bêwayir
14

Al
ıştırma 3

Verilen sözcüklerden do
ğru iyelik eki ve kişi zamirleriyle tamlama kurunuz!

Örnek: pi – ez : piyê m
ı sono kar

b
ıra – tı _________ _______ Estemol de niseno ro.
çêna – s
ıma _________ _______ sona mekteb.
laci – o _________ _______ pêro m
ıhendısê.
k
ıtab – ez _________ _______ çê dero.
4 iskemey – ma _________ _______ estê.
wae – a _________ _______ büro de gurina.
mae – i _________ _______ mal
ıma.
pi – t
ı _________ _______ thalo, nêgurino.
qeleme – ez _________ _______ çina.
xal – o – o _________ _______ piyê _____ rê têlefon keno.
xal
ıki – a Çand _________ _______ estê?
ap – ez _________ _______ 44 serri dero.

İ
yelik zamirlerine doğru koşacı ekleyiniz!

Örnek: defter – ez : no defter defterê m
ıno

defter – s
ıma No defter defter__ _______.
Hesen – b
ıra – ez Hesen bıra__ ______.
Heyder – xal – t
ı Heyder xal__ ______.
mormeki – ap – o Ni mormeki ap__ _______.
Gule - xal
ıke – ez – Viale – ez Gule xalık__ ____ niya, Viale xalık___ mın___.
domani – s
ıma Ni domani doman__ sıma ___?
sate – ma Na sate sat__ ma____.
ez – lac- t
ı Ez lac___ tüy______.
ma – domani – s
ıma Ma doman__ sıma_____.
t
ı – bıra – i Tı bıra__ _______.
a – wae – a A wa__ da____.
a – mae – o A cên
ıke ma__ dey__.
o – pi – ma O mormek pi___ ma___.
s
ıma – laci – i Sıma lac___ dinan___.

Dilbilgisi 6a: Aidiyet zamiri „yê“
Zazaca’da „benimki, seninki vs.“ gibi iyelik belirten durumlarda eril, di
şil ve çoğul aidiyet zamiri „“
kullan
ılır.

No k
ıtabê tüyo? veya: No kıtab yê tüyo? çoğul: Ni kıtabi yê tüyê?
Na qelema dawa?
veya: Na qeleme yê dawa? çoğul: Ni qelemi yê daê?
Ni domanê m
ıveya: Ni domani yê mınê. genelde: No yê mıno – das ist meins.

__________________