Posted Gulan 21st, 2008 by Cankurd


Xwendineke rexney
Cankurd
Ev novela Hesen Met li Swd ji aliy (Apec Frlag AB / Stockholm) ve di bin v jimarey de hatiye derxistin: ISBN:91-89014-76-6. Pirtk bik e ji 88 rpelan e li ser qab w y serekn, ku bi reng rn ye, destwneyeke Evn ift heye.
Ber ez xwe tev v tofan bikim, ez dibjim, ku ziman novel xurt hja ye, asan e bi Kurmanciyeke hostay hatiye nivsandin, t de hinek wosheyn bi zar ereb bi ber avn min ketin, l bi rast Kurmanciya Hesen Met bo nivsandin bjtina rok romann kurd ye. V camr xwe gellek westandiye berhemeke kurd ya payebilind avtiye trat meydana nivsandina bi Kurd. Hesen Met di v rez de gellek bi hostay berdestiya mwn xwe kiriye, lew re goshiyn tiriy w, ku rengarengin dagirt shrnin, di bazara peyv nivsn de, mna goshiyn rezvanek pzane jhat ne.. Tu dib, qey ew h ne li dervey welt ji z ve dij, hikariya drbna ji axa welt ve li ziman w nebye li gundn di krantiya Kurdistan de d cotiyarn me yn nexunde j tbigihnin wate mebesta w d ji ziman w xweshnd bin..
Novela Tofan rzgirtina and bihaneyn netewa kurd e tazkirin riswakirina bandebn ye. Rzgirtina shx qelema kurd, Seyda Ehmed Xan ye ji n ve vejandina kesaniyeke mezin e di chana nivsevaniya kurd de, ew j Bekoy Ewan e.. Yek ne hostay nivs ne sharezay andeya kurd be nikare, l Hesen Met ev kesaniya, ku Ibls bi xwe ji w vediciniqe gava li ber xwe dibne, ji n ve vejandiye..Di v serdema me de, tev ku nav Bekoy Ewan (Li herma Kurdaxa - iyay Kurdan di destana Mem Alan de bi nav Qumsiy Beko t navkirin) li her deran t lvkirin li welat me gava yek ji yek dixeyide, dibjiy: Tu Bekoy! L dsa j - di v novel de- li gor hinekan mirovek sade ye, hejar e nikare av li destn wan bike.. Hesen Met Beko vedijne, bi ziman w dipeyive ji Seyday nemir Ehmed Xan re rewsha gel kurd tne ziman, ku niha Bekoyek malwrantir derketiye ya Xwed ya Sittar..!
L mixabin! Di novela, ku (88) rpelin, dora (38) rpelan tev li ser mijara pbawerkirina, ku ev kese Bekoy Ewan e, derbaz dibin..Ez nizanim ima wilo ev mijar wilo dirj e..ya duwemn, gava Hesen Met, ku rokbjek mezin e bi xwe dibje; nav Bekoy Ewan li her quncek Kurdistan heye teviya gel me dizane ew i kes b sini taybetiyn w i bn, ma pdiviya shirovekirina dirj bo danasna w ye?.. L bi rast Hesen Met tev v yek j bi zanabn jrbn t ser mijara serekn di novela xwe de, t ser tofana, ku netewa kurd ro ji ber dinale dihle, ku Bekoy Ewan evqas nerind neqenc di serdema xwe de kirine bo w yek j bye ciy nevna (kurha) netewek ta ebed, bi avn xwe dibne, ku kesek kurd, l ne ji Botan ye (Changr), derketiye deh kesn mna Beko nema dikarin av li dest w bikin zimanek bi kar tne, ku babagt ebaboz serberdayn kolanan j bi kar nnin, bi dijn xwepufkirin teqiya ye, p li seriyan dide piraniya gel ji xwe re kiriye kole pkevn, ku ji w re ser emandine, xwe bik kirine ten ji w re epikan ldidin mna sofiyan ji w re bne pesend..
Gotbj, dialog bi hev re peyivn rok romanan xurtir dikin, xwendevan bi xwe ve dizemirnin nahlin ew ji wan cuda bibe. Dialoga Hesen Met j gellek xurt e, asan e kurmanciy e..Ne dialoga flosofan dibistann bilind e..Bi Xwed ten wilo mirov dikare br baweriyn xwe bigihne xwendevan xwe bi taybet li welatek mna Kurdistan hn li shn maye, l mixabin! Dialog lat acet shano ye, ne y roman rokan e, w j mna nivskar hja Lokman Polat (binr roman a Flozof) giran daye ser dialog roka xwe li ser v bingeh ava kiriye..L ne ewt e ne kmaniye, ku mirov acetek ji dereke din bne, bo maleka xwe p ava bike, giring ewe: Ka ew malik bash e an ne.. Tofan j gellek bash e..
Wek nivskar bi xwe j gotiye; vejandina Bekoy Ewan ne ji bo pdakirina nebashiy ye tev li hevkirina civak ye, l bi mebesta, ku mirovat ji kiryarn w fr bibe, l xuya ye, ku Kurdn w, shniy welat w, mirovn roj bi roj serldana gora w dikin, bi xwe nikarn ji seyday nemir Ehmed Xan fr bibin, ka bo i w ev Beko wilo nshan daye ...Nivskar di fantaziya xwe de me li gel xwe difirne, ji nav trafk hlehla zarokan, ji nav xumxum gumguma fabrkan bi xwe re direvne, di ser oqyansan re dibe welat Mem Zn, ziq li ber Changr datne..Hey wax! Tuy k ve birev ey xwendevan t bir.?! De were guh bide Changr li rewsha sofiyn w binre.. Bi rast gava min kurteroka (Hesp talan) ji dost nivskar (Shahn Sorekl) re hinartiye, ew ji min pirsiya, ka ez dikarim li ser (Softiya njen a Kurdan) j rokek binivsim..Min got: Er ez li ser dinivsim..L pisht min Tofan a Hesen Met dt xwend, d i pdiviye bi nivseke din li ser v babet..Ew ku dixwaze kezeba xwe hn bhtir bisojne, div pirtka hostay qelema kurd Znilabidn Zinar (Fermana 33 Rewshenbran) bixwne..L bguman! Kezeba Hesen Met j hatib sotn gava ev Tofan bi ser xwendevan kurd ve aniye..
Kesaniya Changr j kesaniyeke rast req e, hishk e, ters e, ne dmen w dmenek, ku mirov j hez bike ne j silav birayka w ji mvanan re mna silav birayka Kurdan e, peyvn w pirrin, l mirov tnagihne ew li ser i mijar ye wek nivskar dibje; h pdiv nne, ku mirov bizane, ka ew li ser i mijar ye..i dibje. L dsa j li ba sofiyn w wan hem bjeyn, ku ji dev w dertn, mna bjeyn (Lewh’ Meh’fz in), ewan stoyn xwe ji w re mna qelazn av xwar dikin, nav w bi payebilind hildidin “Mna ku bikevin silawat..”
Changr ne mna sultan serekn din ten deselatiya xwe dike, ewe mna Fron Misir dibne, ku mirov bi dest w hatine afirandin, w netew pda kiriye an ji mirin vejandiye.. pkev sofiyn w ji w bawer dikin, an j newrin bjin, ku ev derew e: “Dixwazim bibjim em ji n ve hatine xuliqandin, can daye me, xwn daye me, cesaret daye me, shexsiyet daye me, sheref daye me, nams daye me, hezkirin daye me, r daye me bi xwe j.. cenab w bi xwe j daye pshiya me.” (R.58) Min j ber kurterokek li ser aliyek kesaniya Changr nivsandiye, bi nav (Evdik olo- Binr Gund Dna).
L tishtek v camr afrndar dixeyidne, ew j hebna hinek kesn nebawermend di rya w de, mna wan s s roshenbrn, ku ji w xwastine; bila gotinn nebash dijnan li ser heval gel xwe li ber chan neke..Hesen Met pirsa histobariya roshenbriy di vir de gellek bi hostay davje trat..Tizbiya resh a di dest Shx de j ji 33 liban e, ew davje psh sofiyan ewan bi soln xwe p ldikin..L bi rast ne ten (33) roshenbran dev xwe li hember Changr vekiribn..
Hinek hejaran j ber dev xwe vekirin mirin dan ber avn xwe, ewan hatin qirkirin nav xiyanetiy bi ser malbatn wan de mna bayek ps hat .. min bi xwe bi (RBC) li trombla min dan sotandin, wek awa tu li hember tangeke leshker tirk raweste, ku min mehf bikin, l Xwed kir, ez bi xwe di w nav de li dereke din bm du kesn bgunah hatin birndarkirin..R li zarokn min dayka wan j girtin, ku trombl passportn wan bisotnin, l Xwed ewan j paristin bizavn welatfiroshan badilhewa n, gellek caran mirov shiyandin gef gurr dan min hinekan ji wan bo min gotin, ku wan bi xwe du caran jna min ji dijwariyn mezin qurtal kiriye.. L dsa j gava Changr ketiye nav dest sultan xwe min mna zarokek giriya min hozaneke bi sotn nivsand, l min her her gotar rok li ser Changr nivsandine ta niha j dinivsim bo rokeke ji wan j (Shehzad berfan) min xilatek girt..Gotarn min n bi ereb j di rojnameyn Kurd Ereban de ddarn v rastiy ne.. Hema mixabin! Tisht ku bi seriy hejaran t ne mna tisht, ku bi seriy roshenbran t..kes y hejaran nizane nabihse ewan bi xwe j li ser xwe belav nakin, ewana bdeng dengvedan dimn..
Gava Changr Hesen Met die nav Firengan d sofiyn w bawer dikin, ku ew ye “Zept- a’lem” bike. L ew xwe bik dibne, gava dibje, ku ew ji ber dayk ji ber welat xwe fed dike ew hez dikir, ku li ciyek d ji daykeka d bibuwa..
Hesen Met bi shweyek sade bingeha deselatiya Changr tne zimn, di vir de filmek bi nav (1984) t bra mera. Ew flm j li ser hovbazek ye, ku h hembervaniyeke andey li ber xwe min nake, ew hemiyan dike mna pezek bdeng bkesan.. Hesen Met di Tofan de wilo dibje: “...meriv peran berhev nekin nedin wan, meriv ji wan re li epikan nexin, meriv bi ser xwe bifikirin bi ziman xwe bipeyivin..a w ax meriv h’eram xayn in..” (R.69)
Nivskar Tofan ji dest gotinn vala, ku tne guh w, ji ber pirbna epiklderan pufpufkan, nav “dem- zirzopan” li serdema me kiriye, ev serdema, ku t de Changr Botan tar mar dike..mrn tevan dixesne, dike kole...
Botan carinan bi nav Buhtan t naskirin Buhtan di Ereb de bi wateya (Derew) e..Hesen Met v yek dizane ji ber v j pir hja li ser v serdem radiweste..Heywax ! Serdemeke tal vala ye tij zirzop munafiq e..Li ba Hesen Met ev Changr hzdar mna gewendeyek an qereiyek dixuye, ne mna mrn Botan yn paqij bi rmet, ewn ku di destana Seyday nemir Ehmed Xan de dijn bi rast j li Kurdistan jiya bn..Botan li ba Hesen Met bye gola req beqan, ne em w avahiya w ne ba tava w bi dil w ne..T de mirovkuj nandozan hem c war kavil wran kirine..
Di vir de tishtek pir hja aniye zimn: Tev ku mrn Botan ber Bekoy Ewan l bel “dil wan teniktir, gotinn wan girantir dikirin. Meziniya wan r ne dida wan ku gotinn naxwesh nzk xwe bikin peyvn ebaboz bidin ruy hinekan. Danediketin pvana pxasn kolanan bi zar wan nedipeyivn..” (R. 81)
Hesen Met herdu serdeman, ya Mem Zn Bekoy dide ber serdema niho li Kurdistan dihle Bekoy Ewan v bibje: “..L ev gelacn ro, hesha ji cenab te (mebest Ehmed Xan ye) dibjin meriv wan nake ber keran. Xr guneh li hustuyn wan, l dibjin ev gelacn ku ro nav min di dev xwe de dikine bensht, li ba wan evn tune ye, hezkirin tune ye..dev ji hezkirina yar cran berde, dibjin li ba wan meriv nikane ji d bav xwe j hez bike, dibjin li gor wan ev tishtn wel memnul emelin.” (R.84)
Wek awa fantaziya Hesen Met ya nivskarek mezin e, wilo j Kurmanciya w fireh berhemdar e..Gava ez pirtkeke kurd dixwnim, ez defter qelem xwe bo nriya shor wosheyn kurmanc amade dikim bi tab tewat mna masvanek engel davjim nav zireya w berhem..Bi rast min ji mast v nivskar, ku bash hatiye keyandin gellek shorn kurd civandin..Mast v camr j mna y Znilabidn Zinar pir bi rn e..

Di her rokek de nameyek “Messag” heye di Tofan de li taliya gellek br baweriyn hja van rzik hatine nivsandin:
“Her ky r ji v erd ( mebesta Kurdistan e) bade, ruy w resh be.
Her ky ku bbextiyan li ax ava v erd bike, ax ava resh di avn w de were ew tr nexwe.
Her ky ku zimandirjiy li v erd bike, ziman di dev w de biwerime deng j ney.
Her ky ku destdirjiya ev erd bike, dest pyn w bik ew tkeve ber destan.
Her ky ku bike bi zet- nefsa v erd bilze, ew rezl risway alema jr jor bibe.
Li qir taliya a v xwendina rexney ez dikarim v ji xwendevan kurd hja lava bikim:
Tofan a Hesen Met bi hrnrn bixwnin, hn t de rastniya welatek sershikest neteweke birnkir t de bibnin.
Destn te sax biray hja..