Aırı ilçeleri hakkında bilgiler ve haritası

A-TARİHİ VE COİRAFİ YAPISI

Aırı'ya M.ı. 14. yızyılda Hurri - Mittani ,Hitit (Eti) ımparatorluğu yükıldıktan sonra Van'ı merkez edinen Urartular, Kafkas daşları ızerinden Anadolu'ya gelen Kimmerler, geğici de olsa Aırı topraklarında etkili olmuşlardır. M.ı. 680 yılında Saka Türkleri bölgeye yerleşti. Medya kralı Keyaksar Urartular'ı yenip devleti ortadan kaldırınca, Aırı, ıranlılara geşti. Aırı ve dolayları Bizanslılara kaldı. Uzun sıre ıran ile Bizanslılar arasında birkaş defa el değiştirdi. M.S. 625 tarihinde Hazar Türkleri taralından zapt edildi. Emeviler tarafından fethedildi, sonradan Abbasılere intikal etti (750). 1054 yılında Selçuklulara geşti...

Karakıse olan ıl'in merkezidir. Eleşkirt-Karakıse ovasının merkezı bir yerinde, suların ve yolların kavçağı olan bir alanda kurulmuştur. Denizden yüksekliği 1632 m.'dir. çehrin güneyinde Murat nehri, doğusunda Kırçay, batısında Eleşkirt ovası yer alır. Doğudan ve kuzeyden gelen akarsularla Eleşkirt'ten gelen Güzeldere (çeryan), çehrin güneyinde Murat'la birleğir. Merkez ılçe'nin doğusunda Taşlıçay, güneyinde Hamur, batısında Eleşkirt ilçeleri, kuzeyinde Kars vardır. Yızılıımı 1481 km2.'dir. Kuzey ve güneyinde yüksek daşlar, doğu ve batısında dızlikler uzanır.

B - Ulai̇im

Aırı'nın ulaşım yınınden en büyük ızelliği ve avantajı, Türkiye'yi ıran'a başlayan Trabzon / Erzurum - Iran transit yolu ızerinde bulunmasıdır. Vilıyet topraklarının tam ortasında kurulan çehir, Türkiye - Iran (E-23) Karayolunun ızerindedir. Aırı son yıllarda Türkiye ve Avrupa ılkeleri ile Iran arasındaki karayolu ulaıtırmasının canlanmasında ınem kazanmıştır. Trabzon, Sivas - Erzurum ve Diyarbakır istikametinden yapılan yük ulaıtırması Aırı topraklarını ağarak Gırbulak ızerinden ıran'a geğer, ıran'dan Türkiye'ye ve.birÇok Avrupa ılkesine yapılan nakliyat da yine Aırı ızerinden olımaktadır. Yani Aırı, Anadolu'dan ıran'a giden ve ıran'dan Anadolu'ya gelen bıtın taşıtların uşrak yeridir. Aırı ili'ne uğak seferi vardır.

C - EıİTİM

Eçitim: çehrin vilıyet merkezi oluğunıdan sonra eğitim ve ııretim kurumlan yaygünlaşmıştır. Cumhuriyetin ilk yıllarında çehir merkezinıde 1 ilkokul, 1 de ortaokul varken, 1950 tarihinden itibaren okul sayısı ve çeğidi çoğalmıştır. Bugün tüm kıylerde ilkokul; Cumağay (1982), Tezeren (1984), Murat (1986), Yazılı (1987) Ortakent (1987) ve Aıkale (1989) kıylerinde de başımsöz ilkııretim vardır, ilk merkezinde Fakılte, lise, ilkııretim okulları bulunmaktadır. Fakılte kampısınde ıırencilerin kaldışı Kredi ve Yurtlar Kurumuna başlı kız ve erkek ıırenci yurtlan ile çehir içinde Fakılte ve orta ııretim ıırencilerinin kalabileceği iki ızel yurt mevcuttur. Anaokulu ve ana sınıfı (okul ıncesi eğitim) sayısı 5'tir.

D - Költi̇r

Aırı'da galeri, mıze ve kıltır merkezi yoktur, il Halk ve Çocuk Kıtıphaneleri vardır. çeğitli iki günlük gazeteler yayınlanmaktadır. Sinema sayısı birdir. Halk Eçitimi Merkezi, kıltır etkinliklerinin gerçekleştiği yerdir. Aırı radyo verici istasyonu, Trt radyo ve Tv yayın yapmaktadır, ayrıca ızel radyolar Fm bandından yayın yapmaktadırlar. Millı Eçitim Yayınevinden başka birÇok kürtasiye ve kitapıı dıkkını vardır.

E - Saölik

Aırı'da genel olarak halkın geğim kaynaşını tarım ve hayvancılık oluşturur. Ekonomi, tarımdan Çok hayvancılıça ve hayvan ırınlerine dayanır. Dızlık alanlar ile ekilebilen yerler, ıl'in diğer bazı yerlerine göre daha verimlidir. Kıylerde tarla ziraatına dayalı tarım ve hayvancılık egemendir. çehir merkezinde ticarı iş , yerleri ve kısmen sanayi halkın en Çok çalıştışı ve 'geğim kaynaşını oluşturan yerlerdir. Geniş yayla ve mera'larda beslenen Çok sayıda hayvan ve bu hayvanlardan elde edilen ırınler, il ticaret hayatında ınemli rol oynar. Et Kombinası ile Peynir ve Tereyaşı Fabrikası, hayvan ve hayvan ırınlerini değerlendirmek amacıyla kurulmuştur. Haftanın her günı dolup tağan Mal Meydanı'nda canlı hayvan ticareti yapılır. Yurdumuzun en büyük hayvan pazarı burasıdır. çevre illere, Güney Doğu, Batı Anadolu ve Iran, Arap ılkeleri ile Rusya'ya buradan canlı hayvan gönderilir. çehir merkezine yakın kıylerde arıcılık da yapılır. Endıstri fazla gelişmemiştir. Kıylılere tarım ve hayvancılık, çehre tıketim - ticaret aşısından yararlı olan çeker Fabrikası (1984), sanayi kuruluşlarının en bıyışıdır. Tuşla, kireş, un ve ekmek fabrikalarından ayrı; kilim, halı, keğe, giyim eşyası yapan el tezgıhlan vardır.

F - Ekonomi̇k Yapi

ılçedeki en ınemli ekonomik faaliyet tarımdır. Nıfusun %90' ı tarımla uşraşmaktadır. Tarımsal ıretimde en ınemli uşraşın hayvancılıktır. Geniş yayla ve meraların varlığı iklimin sert olup, toprakların ınemli bir bölümının tarımsal bitkilerle elverişli olmaması ilçe hayvancılığını tarımsal ıretimden daha ınemli kılmıştır. ılçede en Çok yetiştirilen hayvan koyundur. Modern olmamakla birlikte besicilik gelişmektedir. ılçede canlı hayvan varlığı olarak ırınleri dışındaki ticari etkinlikler gelişmemiştir. Faal nıfusun ancak % 25' i ticaretle uşraşmaktadır. ılçede başlıca ticarethaneler gıda maddeleri satan ufak birkaş küçük esnaftır. ılçede T.C. Ziraat Bankası çubesi 1963 yılında aşılmış olup, bankanın faaliyetleri genellikle tarım ve hayvan destek kredilerine dayanır. 1998 yılında ilçede aşılan Tarım ve Kredi Kooperatifi Mıdırlığının 981 ıyesi olup, çiftçilerimize zirai alet, makine ve yem gibi konularda Çok büyük yardımları dokunmaktadır.

G- NİFUS ve YERLEıİM

Aırı, İI merkezi olduktan sonra da nıfusu 1950'ye kadar 10.000'in altında kaldı. 1950'den itibaren yakın kıylerden; Taşlıçay, Hamur, Diyadin, Tutak ve Eleşkirt ilçelerinden, kısmen Kaşızman, Malazgirt gibi komçu illerin ilçelerinden çehre olan gıı, nıfusun hızla artmasını saşlamıştır. 1990 Genel Nıfus Sayımı'na göre Merkez ilçe'nin nıfusu 58.038'dir. Aırı, il merkezlerinin nıfus büyüklığıne göre sıralamada 50. sırada yer almaktadır. çehrin yıllık nıfus artışı hızı %11,91'dir. Nıfusun 1960'dan sonra hızla artmasında doğum oranının fazlalığı ve çehre gıılerin yanında askerı birliklerin de payı vardır. Zira Aırı, Doğu sınır illeri arasında en büyük garnizona sahip çehirdir. ilçeye başlı 107 kıy ve 39 kıy altı yerleğim merkezi vardır. Bunlardan Açağı Kıpkıran, Aıkale, Eliaşık, Tezeren, Yakınca ve Yukarı Kıpkıran nıfusu binin ızerinde olan büyük kıylerdir. Cumağay ve Murat, bucak merkezleridir. Kıylerde yağayan nıfus toplam 45.759'dur. Nıfus yoğunluğu olarak km2.ye 70 kiği dışer. Aırı, yakın bir zamana kadar (1950) açağsöz, çorak bir dızlığın ortasında birkaş kerpiş ev, birkaş baraka ve birkaş devlet binasından ibaretti. Hıkımet konaşı ve bir-iki devlet binası sac çatılı, ıtekiler toprakla ırtılı idi. çehir sonradan gelişme göstererek Çok geniş bir alana yayılmıştır. Aırı'nın imır plını 1964 ve 1981'de yapılmıştır. çehrin konut ve yapılan ana caddeler çevresinde, ızellikle kuzey ve güney yınınde dairesel bir gelişme göstererek yerleşmiştir. Merkez Ilçe'de Abide, Alpaslan, Bahçelievler, Cumhuriyet, Fatih, Fevzi çakmak, Fırat, Gazi, Hırriyet, Kızım Karabekir, Kurtuluş, Leylek Pınar, Murat, Sıtkiye, Yavuz ve Yızıncı Yıl olmak ızere toplam 16 muhtarlık (mahalle) vardır. Aırı Belediyesi 1927'de kurulmuştur.