Nedir bu bask Modeli?

Nedir Bask Modeli?Nedir bu Bask Modeli? Türkiye***8217;deki Kürt sorununa çözüm olabilir mi? Bask Siyasi Hareketi otonominin verdiği sınırlı imkânları yeterli görmemekte, sorunun Bask halkınca çözüleceğinde ısrar etmektedir... İspanya Türkiye***8217;ye uzak ülke olduğu kadar yakın bir ülke, birbirleriyle o kadar benzemezlikler taşımalarına rağmen bir o kadar da yakınlıkları ve benzerlikleri, ortak yanları olan bir ülke.
Her iki ülke de uzun bir diktatörlük dönemlerinden geçtiler, her iki ülkede demokrasiye geçiş sancıları yaşanmakta ve her iki ülkenin çözümleyemediği ulusal sorunları gündemlerinin en yakıcı maddesi olarak önlerinde durmaktadır. İspanya halkı 40 yıllık Franko rejiminden çıkışından beri sorunlarına çözüm yolu bulmak isteyen yönüyle bir model olarak Türkiye***8217;de farklı kesimlerce dillendiriliyor. Bu bakımdan İspanya deneyimine yakından bakmak önem taşımaktadır.

Franko sonrası yeni dönemde Avrupa Birliği***8217;ne kolay entegre olması, ulusal sorunlarına otonomi uygulamalarıyla çözüm aramasıyla İspanya son dönemde güncelliğini korumakta, gündeme oturmaktadır. Bu bağlamda en önemli tarihsel sorunu olan Bask sorununu otonomi ile çözmeye çalışması da ilginç bir deney ve model olarak tartışılmaktadır. nedir bu Bask Modeli? Türkiye***8217;deki Kürt sorununa çözüm olabilir mi?

Zekine Türkeri***8217;nin Bask Meselesi[1] incelemesinin Türkçe***8217;de yayınlanması, Türkiye***8217;de Bask sorununun anlaşılması, sorunun ve modelin enine boyuna çok yönlü olarak tartışılması bakımından tam zamanında okurların karşısına çıkmıştır. Türkeri***8217;nin çalışması İspanya ve Bask sorununun anlaşılmasını kolaylaştırmış, Kürt sorununa çözüm olabilir mi? sorusunu cevaplandırmıştır.

Türkeri, incelenmesiyle Bask sorununun tarihsel köklerini, Bask halkının direniş pratiğini, otonomi uygulamasını konunun taraflarıyla yaptığı röportajlarıyla zenginleştirerek titiz ve kapsamlı çalışmasını okurlarıyla paylaşmıştır. Kendinin olanını korumak ve kendisi olarak yaşamakta direnen bir halkın, sömürge geleneği ve geçmişi olan iki devletin müdahalelerine karşı direnen bir halkın tarihini ve deneyimlerini, Türkeri***8217;nin deyimiyle avın hikâyesini avcıların değil aslanların gözünden okuyucularına sunmaktadır.
Evrensel kurallar sorunların çözümünde temel yol gösterici olmakla birlikte. Her ülkenin koşullarının farklı olması çözümlerinin de farklılığını getirdiği gibi ülkelerin deneyimlerinden de yararlanmak bu deneyleri ülkenin özgül koşullarına uygulamak evrensel olarak kabul gören temel ilkelerden biridir.

Bask deneyiminin niteliği ve en özgül görünümü; Bask halkının kendine güvenidir. Bask Siyasi Hareketleri başarılarını konjonktüre endekslemezler. Reel-politik***8217;in kendilerine nelere mal olduğunun dersini iyi çıkardıkları görülmektedir. Bu bakımdan Bask sorununun Bask bölgesinin sorunu olduğu ve Bask halkınca çözüleceğini temel koşul olarak kabul eder ve kabul edilmesini de şart koşarlar. Bask halkının bu duruşu kendini diğer özgürlük hareketlerinden ayrı kılar. Bask bölgesinin siyasi partileri ve siyasi hareketlerinin tümü (sağı-solu) nihai hedef olarak otodeterminasyon hakkını önlerine koymuşlardır. Bunda Bask halkının kararlılığı en büyük etkendir.

İncelemede yer alan ve incelemeyi zenginleştiren röportajlarda tarihsel olarak Bask halkının kendi kendini yönetme geleneğine ve otodeterminasyon hakkının tarihsel bir hak olduğuna vurgu yapmaları da kendilerine güvenme argümanlarından biri olarak önemlidir. Hem kendileri hem de taraf oldukları gerçeklik açısından önem taşımaktadır.

BÖLÜNMÜŞ BASK TOPRAĞI EUSKEL HERRİA
İncelemede Bask Bölgesi***8217;nin bugünü ile birlikte bölgenin tarihsel arka planının da geniş bir coğrafik ve tarihsel çözümlemesine yer verilmiştir. Güçlü bir sömürge pratiği ve geleneği olan İspanya ve Fransa gibi iki devlet arasında bölünmüş olan Tarihsel Bask Toprakları (Euskel Herria) 20.664 kilometre karelik bir yüzölçümüne sahiptir. Bask coğrafyasında nüfus ise: 2006 yılı verilerine göre Güney Bask coğrafyasında ikamet edenlerin sayısı 2.735.558"dir. Güney Bask nüfusu İspanyol Devleti"nin yüzde 6"sı kadardır. Kuzey Bask nüfusu ise 250.000***8217;in üstünde olup Fransız Devleti"nin yüzde 0.4"ü kadardır. Bask Avrupa***8217;da İspanya ve Fransa arasında bölünmüş ayrı bir bölge ve ayrı bir ulustur. Dili Avrupa dillerinden ayrıdır.
Basklılarca, Egemenliklerinin tarihsel kökenine, Bask halkının yasalara dayanan kendi kendini yönettiğine sürekli vurgu yapılır. Bu tarihsel gönderme otodeterminasyon taleplerinin en önemli dayanaklarından biridir. ***8216;Ne demek hiç egemen oldular mı? Basklılar kendi topraklarında 1876"ya kadar hep egemen oldular***8217;. Kanıt mı? Bir nevi anayasaları olan ***8216;Los fueros***8217;, yani ***8216;kendi öz yasaları***8217;. Bu egemenlik üniter bir egemenlikten çok, bölgesel egemenlikler biçimindeydi. Bu pencereden bakanların Bağımsız Bask Devleti"ne yanıtı ***8216;Bask Krallığı***8217;, üniter Bask Devleti"ne ise ***8216;Navarra Krallığı"nın Büyük Sancho III dönemi***8217; olur.
Basklıların, Tarihsel Bask Toprakları üzerinde egemenlikleri 765***8217;den itibaren başlar. Gurur duydukları Fueroları yani bir nevi Bask Anayasası rehberliğinde ***8216;asırların eseri***8217; olarak niteledikleri geleneksel yasaları ile asırlardır kendi sistemleri içinde (fuerolarla) XIX yüzyıl ortalarına kadar yaşarlar. Fuero***8217;ların en önemli özelliği hak niteliği taşımaları kralın verdiği bir ayrıcalık olmayışıdır. Kendi topraklarında asırlarca kendi yasaları ile kendilerini yönettiklerini ileri sürmeleri de esas olarak buna dayanıyor. Fuero***8217;lar Bask halkının özgürlüğünün bir anlamda can damarıdır da Basklıların tarihsel topraklarında tarihsel hakları için mücadeleleri bu haklarına dayanmaktadır.

Modern çağda, Bask Siyaseti Hareketi, Bask milliyetçiliğinin ideolojik babası kabul edilen Sabrino Arana***8217;nın öncülüğünde başlar. Arana Bask milliyetçiliğine yönelik yayın çalışmaları, milliyetçi dernek etrafında toparlanma çalışmalarından sonra 1895 yılında kuruculuğunu yaptığı Eusko Alderdi Jeltzalea (EAJ) Milliyetçi Bask Partisi (PNV) ile Bask hareketini siyasi arenaya çıkarır. Partinin gelişimi, kültürel ve diğer alanlardaki oluşumları da beraberinde getirir. Milliyetçi Bask basını, Bask Gençlik Hareketi, daha sonra ***8216;Bask Dil Akademisine dönüşecek olan ***8216;Bask Araştırmaları Kurumu***8217; gibi oluşumlar genç Bask milliyetçiliğinin meyveleri olarak tarih sahnesine çıkarlar. Bu oluşumlar Bask Ulusal Hareketi***8217;ne büyük bir ivme kazandırır. İkinci İspanyol Cumhuriyeti döneminde kısa bir süre de olsa PNV sınırlı bir Özerkliği kazanım hanesine yazdıracaktır. Bu özerklik Bask bölgesinin bazı parçalarını dışarıda bıraktığı ve ikiye bölünmüş Bask bölgesini üç parçaya ayırdığından yurtsever sol olarak adlandırılan bağımsızlıkçı Bask solu tarafından PNV tarihsel suç işlemekle suçlanır. İç savaş sırasında Bask Siyasi Hareketlerinin Franko***8217;nun karşısında yer almalarının bedelini Bask demokrasisinin beşiği Gernika***8217;nın yerle bir edilmesiyle öderler. 26 Nisan 1937 günü Naziler Gernika***8217;da yeni bir bombalama sisteminin sınandığı bir ***8216;deney***8217; yaparlarken, Franko da Bask demokrasisinin kalbine operasyon yapmıştır. Gernika, Basklılar için herhangi bir kasaba değil, bir semboldür zira.

İç savaşın Franko lehine bitmesi sınırlı Bask Özerkliğinin de sonu olacaktır. Franko***8217;nun uygulamaları bize çok tanıdık gelecektir. ***8216;Tek ve birleşik bir İspanyol***8217; milleti oluşturma, ya da olanı pekiştirmeyi aklına koymuş olan Franco"yu, devlet içinde kendisininkinden farklı etnik kökene sahip insanlar bulunması rahatsız etmeyebilirdi, ama tek şartla; İspanyoldan daha çok İspanyollaşmaları, kendi dillerini ve kültürel kodlarını tamamen unutmaları kaydıyla***8230; şimdi ***8216;dil***8217; diyenler, yarın ***8216;hadi bize eyvallah***8217; diyeceklerdir çünkü***8230; Memleketin partiye ihtiyacı varsa onu da kendisi kurmuştur***8230; Sendikalara bakışı partilere bakışının aynısıdır. İşçi ile patronu aynı çatı altında bir araya getirecek tek sendika kurdurur***8230; Bask"a, Basklıya ait ne varsa yasaklar***8230; Din konusunda da Basklılarla sorunu vardır***8230; pek çok Basklı rahip ya mezarda, ya cezaevinde, ya toplama kamplarında ya da sürgündedir.

Bask milliyetçileri Frankocu rejim muhalifleriyle pek çok alanda birlikte hareket eder***8230; Bask Ülkesi"ndeki ekonomik gelişmişlik düzeyi beraberinde devletin gerikalmış bölgelerinden yeni göçler de getirir. Sokak etkinlikleri daha çok PNV"nin gençlik kolu EGİ"nin işidir. Parti yönetimi gençlik kolunu radikal, onlarsa yönetimi pasif olmakla eleştirir. Aralarında ciddi sorunlar yaşanır. Kopanların seçtiği yeni adres, adı Bask sokaklarında giderek daha fazla duyulmaya başlanan radikal bir örgüttür: ETA.

ETA NASIL KURULDU VE NE İSTER?
ETA Frankizme radikal bir yanıttır. Bundan böyle İspanya adı ETA ile birlikte anılacaktır. ETA bu yıllarda kendini bir hareket olarak tanımlar. ETA dile vurgu yapacaktır. Dil ulusal inşanın en önemli anahtarıdır. Bask dili yaşadıkça Euskadi de yaşar.
ETA kendini Bask Devrimci Ulusal Özgürlük Hareketi olarak tanımladığı 1. Kongresi***8217;ni 1962 Mayıs***8217;ında Kuzey Bask***8217;ta gerçekleştirir. İdeolojik formasyonun temellerinin atıldığı bu kongrede. Euskadi***8217;nin bağımsızlığı, Avrupa Federalizmi, insan hakları savunuculuğu gibi temel ilke ya da hedefler belirlenir. Militarizm kınanır, ırkçılık reddedilir, Euskara (Bask Dili) yegâne ulusal dil olarak ilan edilir ve bu amaçlara ulaşmak için şiddet dahil tüm yolların meşruluğu karara bağlanır.
Askeri cephe hazırlıkları, yayın faaliye
tleri, kitleyi hazırlama ve bölünmelerle 1968 yılına gelindiğinde ETA istediği an askeri eylemlerini gerçekleştirecek güce eriştiği gibi özellikle Bask topraklarında kitlesel desteğe sahiptir. 1972***8217;de ulusal kurtuluş mücadelesi veren diğer örgütlerle dayanışma kararı alan ETA, başta IRA ve El Fetih olmak üzere, Kürdistan Demokrat Partisi ve Latin Amerika***8217;daki bazı sol örgütlerle ilişki geliştirir. Bazı ETA militanlarının Filistin Kurtuluş Örgütü kamplarında silahlı eğitim aldıkları iddialar arasındadır.

20 Kasım 1975***8217;te Franko ölür. Bu, İspanyol halkı için olduğu kadar, devlet içinde yaşayan diğer halklar için de yeni bir dönemi başlatan tarihtir. Yeni dönemi örgüt olarak tamamen reddedecek olan ETA için bile. Artık Franko sonrasında Batı Avrupa"da artık yeri olmayan bir rejimin, kazananı ve kaybedeni olmayan, bir uzlaşma ya da yumuşak geçiş ile, reformlar yolu ile Batı demokrasisine geçişi sağlanacaktır. Franko sonrasındaki geçiş döneminde ortaya çıkan anayasa metni Bask milliyetçi kesimin - sağ PNV ve sol EE - taleplerinin de çok uzağında kalır. 6 Aralık 1978"de referanduma sunulan İspanyol Anayasası, Bask"tan onay alamaz. PNV, ELA, ESİE gibi geleneksel milliyetçi kesim sandık başına gitmez; ETA-M, ETA- PM, EİA, HB gibi yurtsever solun oyu ise ***8216;hayır***8217;dır.

İSPANYOL ANAYASASI
İspanyol Anayasası da bize yabancı değildir. İspanyol Anayasası, devlet içinde bir tek ulusu ***8216;İspanyol***8217; ulus olarak adlandırır, diğerlerini ***8216;topluluk***8217;, ***8216;vatandaşlık***8217;, ***8216;bölge***8217; gibi kavramlarla ifade eder; hepsinin İspanyol Ulusu"na dahil olduğunu söyler. Yine, diğer dillerin varlığını kabul eder, ama bunların ***8216;diğer İspanyol dilleri***8217; olduğu söyleyerek. Bahsettiği ulusal bütünlüğün garantisi, yine anayasaya göre, İspanyol Silahlı Kuvvetleri"dir.

Nihayet 1979 da Madrid Hükümeti***8217;ni temsilen Adolfo Suarez ve Bask Parlamenterler Meclisi arasındaki pazarlıklar sonucu Bask Bölgesi***8217;ne otonomi verilir. Madrid"deki pazarlıklar sonunda nihai şekli verilen otonomi metni 25 Ekim 1979"da kapsadığı üç Bask bölgesinde referanduma sunulur. Milliyetçi Bask Partisi (PNV), Bask Solu (EE), İspanyol Sosyalist İşçi Partisi (PSOE) ve Demokratik Merkez Birliği"nin (UCD) desteklediği otonomiyi Halk Birliği (HB), başka nedenler yanında temel olarak bu otonominin Bask sorununa politik bir yanıt değil, yerel yönetim çerçevesinde bir yanıt verdiği, Navarra"yi içermeyerek Güney Bask"ı bir kez daha böldüğü gerekçeleri ile reddeder. Referandumda yüzde 51 evet oyu alan statü bir ay sonra da İspanyol Parlamentosu"nda onanır. 11 Ocak 1981"de resmi gazetede yayınlanarak ***8216;Bask Otonom Topluluğu***8217; (CAV) adı altında yürürlüğe giren Bask Otonomisi, Bask sorununa nokta koymaz. Zira CAV"a sandık başında evet diyen Bask kökenli partilerden PNV ve EE bu onayı ***8216;kerhen***8217; vermişlerdir. Bu kesimin ileride de sık sık gündeme getirip, egemenlik yolunda umut bağlayacağı madde, son anda Suarez"e kabul ettirdikleri ***8216;Bu otonominin kabulü Basklıların tarihinden gelen haklarından vazgeçtiği anlamına gelmez***8217; maddesi olur.

Otonomiye sandık başında evet diyenlerin bir bölümü de İspanyol sağının bir kesimidir. Frankizmle barışık olan bu kesimin evet demesinin nedeni, bu çözümü ***8216;aşırı***8217; bulmakla birlikte, otonominin referandumda geçmemesi durumunda Bask milliyetçiliğini frenlemenin zorluğunu hesaba katmalarıdır. Bu kesime göre bu otonomiyle hiç olmazsa bağımsızlık yolu kapanmış olacaktır.

Çözüm Basklıları yalnız coğrafya olarak bölmez, siyasi olarak da derin bölünme yaşayacaklardır. Bask Solu Milliyetçi sağını işbirlikçilikle ve Bask sorununu satmakla suçlayacaktır. ETA-M, Bask sorununa getirilen bu çözümü ***8216;İspanyolcu***8217; olarak niteler ve silahlara veda etmez. Ona yakınlığı ile bilinen Halk Birliği (HB), Milliyetçi Bask Partisi"ni (PNV) Bask davasını satmakla, İspanyollarla işbirliği yaparak Bask topraklarını CAV (Bask Otonomisi Topluluğu) ve Navarra olmak üzere bir kez daha bölmekle suçlar. Otonominin mimarlarından biri olan PNV de bu çözümü sevmemiştir ama ***8216;kötünün iyisi***8217; olduğu için kabul eder. Otonomi sonrası gelişmeleri en önemlisi de İspanya ve Fransa anlaşarak Bask Siyasi hareketlerini özellikle Bask Solunu enterne etmeye çalışmaları, ki bu devlet politikasıdır. Madrid***8217;te değişen hükümetler devletin Bask politikasının değiştirmez.

Devletin ETA***8217;ya karşı örgütlediği gayri nizami (hukuk dışı) özel örgütlenmeler, Parti kapatmaları ve yasaklamalar, devlete bağlı illegal özel örgütlenmelerin (GAL) faili meçhulleri, adam kaçırmalar, devletin hukuk dışı yollarla Bask Solunun üzerine gitmesi (ki bunlar da bize tanıdık gelir) gerilimi daha da tırmandıracaktır. Tırmandırılan bu gerilim sürecine ETA***8217;nın daha sert karşılık vermesine yol açacaktır. ETA***8217;nın zaman zaman uyguladığı ateşkesler de devletler katında karşılık bulmaz. Bask Bölgesinin Otonomisi Bask sorununa çözüm getirememiştir. İspanyolcu çözüm Bask Sorununu otonomi ile dondurma gayretindedir.

Bask Siyasi Hareketi otonominin verdiği sınırlı imkânları yeterli görmemekte, sorunun Bask halkınca çözüleceğinde ısrar etmektedirler. Bask modeli Bask sorununa getirdiği yerel yönetim çerçevesindeki çözümü kabul etmeyen Bask siyasi hareketlerinde Bask sağı otonominin verdiği sınırlı imkânları zorlamakla uğraşırken, Bask solu ile yerel yönetim çerçevesindeki çözümü toptan reddederek yoluna devam etmektedir.

Diktatörlükten demokrasiye geçiş döneminin Bask sayfası, ***8216;Franco öldü, Basklılar kendilerini siyasi, sosyal, kültürel ve daha bir dizi alanda ifade edecek bir özerklik elde etti, böylece Bask sorunu çözülmüş oldu***8217; türünden bir yorumla kapanacak gibi değildir. Kökleri Bask topraklarında olan parti ya da örgütler için ne her şey yeni başlamaktadır ne de tüm srunlar çözümlenmiştir. Bask Modeli İspanya***8217;da sorunlara çözüm olamadığı gibi ulusal sorunun çözümünde neyin olamayacağı konusunda bir model olarak önümüzde durmaktadır.

[1] Zekine Türkeri, Bask Meselesi, Bir Tarih, Bir Otonomi, Bir Sorun, Dipnot Yayınları, 2007, 304 shf.


SAİT ÇETİNOĞLU